Một câu hỏi dành cho ba mẹ
Khi con bắt đầu học tiếng Anh, nhiều ba mẹ đều mong muốn được nghe con cất tiếng nói thật sớm.
Đó là tâm lý rất tự nhiên. Ai cũng cảm thấy vui khi con có thể chào hỏi, giới thiệu bản thân hay trả lời một vài câu bằng tiếng Anh.
Chính vì vậy, nhiều phụ huynh băn khoăn: Nên cho con luyện nghe trước hay luyện nói ngay từ đầu? Nếu chỉ nghe mà chưa nói, liệu con có trở nên thụ động? Ngược lại, nếu được luyện nói sớm, liệu con có tiến bộ nhanh hơn?
Để trả lời những câu hỏi này, có lẽ chúng ta nên nhìn lại cách mỗi đứa trẻ đã học tiếng mẹ đẻ của mình.
Sau bài viết này, ba mẹ sẽ hiểu
- Vì sao nghe và nói luôn gắn bó với nhau nhưng không phát triển cùng một thời điểm.
- Điều gì xảy ra khi trẻ phải nói trước khi đã hiểu đủ.
- Vì sao nghe hiểu là nền tảng của giao tiếp.
- Làm thế nào để giúp trẻ phát triển cả nghe và nói theo đúng quy luật tự nhiên.
Trẻ luôn hiểu trước khi có thể diễn đạt
Hãy quan sát một em bé khoảng một tuổi.
Ở độ tuổi này, nhiều bé mới chỉ nói được một vài từ đơn giản. Tuy nhiên, khi ba mẹ nói: “Con lấy giúp mẹ đôi dép nhé”, bé có thể đi đến đúng chỗ và mang đôi dép đến.
Điều đó cho thấy khả năng hiểu đã xuất hiện trước khả năng diễn đạt.
Đây là quy luật rất phổ biến trong quá trình phát triển ngôn ngữ. Trẻ thường hiểu nhiều hơn những gì mình có thể nói. Não bộ cần thời gian để tiếp nhận, xử lý và xây dựng ý nghĩa trước khi có thể tạo ra lời nói.
Quá trình học tiếng Anh cũng diễn ra theo nguyên lý tương tự. Trước khi tự tin sử dụng một mẫu câu, trẻ cần có đủ trải nghiệm để hiểu cách mẫu câu đó được dùng trong thực tế.
Nói cách khác, hiểu là nền tảng của giao tiếp.
Nói là kết quả của việc hiểu
Hãy thử tưởng tượng ba mẹ tham dự một cuộc họp hoàn toàn bằng tiếng Hàn.
Ngay khi vừa bước vào phòng, mọi người mời ba mẹ đứng lên phát biểu.
Phần lớn chúng ta sẽ cảm thấy lúng túng, không phải vì không muốn nói mà vì chưa hiểu cuộc trò chuyện đang diễn ra.
Ngược lại, nếu được sống trong môi trường ấy một thời gian, mỗi ngày đều nghe những cách diễn đạt quen thuộc và dần hiểu nội dung của các cuộc hội thoại, việc cất tiếng nói sẽ trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
Trẻ học tiếng Anh cũng như vậy.
Khả năng nói không hình thành chỉ vì được yêu cầu nói nhiều. Nó được xây dựng từ lượng ngôn ngữ mà trẻ đã nghe, đã hiểu và đã tích lũy trong một khoảng thời gian đủ dài.
Càng hiểu nhiều, trẻ càng có nhiều “nguyên liệu” để diễn đạt suy nghĩ của mình.
Điều gì xảy ra khi trẻ phải nói quá sớm?
Trong nhiều chương trình học, trẻ được yêu cầu lặp lại ngay sau khi nghe một câu tiếng Anh.
Hoạt động này có thể hữu ích nếu mục tiêu là giúp trẻ làm quen với âm thanh hoặc luyện phát âm.
Tuy nhiên, nếu trẻ chỉ lặp lại mà chưa hiểu điều mình đang nói, việc sử dụng ngôn ngữ sẽ chủ yếu dựa vào trí nhớ.
Khi gặp lại đúng tình huống đã học, nhiều em có thể trả lời rất lưu loát.
Nhưng chỉ cần thay đổi ngữ cảnh hoặc cách đặt câu hỏi, các em lại không biết phải diễn đạt như thế nào.
Điều đó không phản ánh khả năng của trẻ, mà cho thấy nền tảng nghe hiểu chưa đủ để hỗ trợ việc sử dụng ngôn ngữ một cách linh hoạt.
Muốn giao tiếp tự nhiên, trẻ không chỉ cần nhớ câu trả lời, mà còn cần hiểu vì sao câu nói đó được sử dụng trong từng tình huống.
Nghe không phải là một kỹ năng thụ động
Nhiều người nghĩ rằng nghe chỉ đơn giản là tiếp nhận thông tin.
Thực tế, khi lắng nghe, não bộ của trẻ đang xử lý rất nhiều việc cùng lúc.
Các em phân biệt âm thanh, nhận ra những từ quen thuộc, kết nối lời nói với hình ảnh và ngữ cảnh, đồng thời dự đoán điều gì sẽ xảy ra tiếp theo trong câu chuyện hoặc cuộc hội thoại.
Đó là một quá trình học tập rất tích cực.
Mỗi lần nghe, trẻ lại hiểu thêm một chút. Những gì còn mơ hồ ở lần đầu sẽ dần trở nên quen thuộc sau nhiều lần gặp lại.
Chính trong quá trình ấy, nền tảng cho khả năng nói được hình thành.
Vì vậy, nghe không phải là khoảng thời gian chờ đến lượt mình nói. Nghe chính là bước chuẩn bị để nói.
Vậy có nên luyện nói từ đầu không?
Câu trả lời là có, nhưng theo cách phù hợp với khả năng của trẻ.
Ngay từ những buổi học đầu tiên, trẻ vẫn có thể đọc theo một từ hoặc một câu ngắn, trả lời bằng cử chỉ, hoàn thành những mẫu câu quen thuộc hoặc bắt chước lời thoại của nhân vật.
Đó đều là những hình thức luyện nói.
Điểm quan trọng là trẻ được khuyến khích sử dụng ngôn ngữ khi đã hiểu điều mình đang nói và có đủ sự hỗ trợ từ hình ảnh, ngữ cảnh hoặc câu chuyện.
Mục tiêu của việc luyện nói không phải là để trẻ nói thật nhiều, mà là giúp các em từng bước sử dụng tiếng Anh với sự tự tin và hiểu biết.
Điều này có ý nghĩa gì khi học tiếng Anh?
Nếu ba mẹ thấy con thích nghe đi nghe lại một câu chuyện nhưng chưa nói nhiều, điều đó chưa hẳn là dấu hiệu đáng lo.
Rất có thể con đang trong giai đoạn tích lũy ngôn ngữ.
Mỗi lần nghe, trẻ lại hiểu thêm một chút về cách dùng từ, cách diễn đạt và ý nghĩa của câu chuyện.
Đến một thời điểm, ba mẹ sẽ bất ngờ khi nghe con tự nhiên lặp lại một câu nói của nhân vật hoặc sử dụng đúng một mẫu câu trong cuộc sống hằng ngày.
Đó không phải là sự ngẫu nhiên.
Đó là kết quả của cả một quá trình nghe, hiểu và tích lũy diễn ra âm thầm trước đó.
Khả năng nói thường là điều chúng ta nhìn thấy sau cùng, nhưng nó được xây dựng từ rất lâu trước khi trẻ cất lời.
Góc khoa học
Các nghiên cứu về tiếp thu ngôn ngữ đều cho thấy khả năng hiểu (comprehension) thường phát triển trước khả năng diễn đạt (production). Điều này được quan sát ở cả trẻ học tiếng mẹ đẻ lẫn người học ngoại ngữ.
Khi người học được tiếp xúc thường xuyên với đầu vào dễ hiểu và có ý nghĩa, não bộ dần hình thành những biểu tượng ngôn ngữ ổn định. Trên nền tảng đó, việc nói trở nên tự nhiên hơn vì người học không chỉ nhớ âm thanh, mà còn hiểu cách ngôn ngữ được sử dụng.
Điều này không có nghĩa là nên bỏ qua việc luyện nói. Ngược lại, luyện nói sẽ hiệu quả hơn khi được xây dựng trên một nền tảng nghe hiểu đủ vững.
Kids World áp dụng điều này như thế nào?
Trong mỗi Adventure của Kids World, trẻ không được yêu cầu phải nói ngay khi vừa gặp một mẫu câu mới.
Các em bắt đầu bằng việc lắng nghe câu chuyện, quan sát nhân vật và hiểu nội dung thông qua hình ảnh cũng như ngữ cảnh.
Khi ngôn ngữ đã trở nên quen thuộc, trẻ sẽ đọc theo những câu nói của nhân vật, tham gia các hoạt động nhập vai và cuối cùng là kể lại câu chuyện bằng chính giọng nói của mình.
Khả năng nói vì thế được phát triển từng bước, song song với quá trình nghe hiểu.
Mỗi câu trẻ nói ra không chỉ là sự bắt chước âm thanh, mà phản ánh điều các em thực sự hiểu.
Ba mẹ có thể làm gì hôm nay?
Nếu con chưa nói nhiều tiếng Anh, ba mẹ không cần quá lo lắng. Thay vì chỉ quan sát xem con đã nói được bao nhiêu, hãy để ý xem con đã hiểu được những gì.
Con có làm đúng theo hướng dẫn bằng tiếng Anh không?
Con có cười đúng lúc trong câu chuyện không?
Con có nhận ra nhân vật và đoán được điều sắp xảy ra không?
Đó đều là những dấu hiệu cho thấy khả năng nghe hiểu đang phát triển.
Việc ba mẹ có thể làm là tiếp tục tạo cho con một môi trường giàu ngôn ngữ, nơi con được lắng nghe, được quan sát và được sử dụng tiếng Anh mà không chịu áp lực phải nói thật nhanh hay sợ mắc lỗi.
Điều quan trọng nhất
Muốn trẻ nói tiếng Anh tự nhiên, trước hết hãy giúp con có thật nhiều điều để hiểu. Khi nền tảng nghe hiểu đủ vững, lời nói sẽ dần xuất hiện như một kết quả tự nhiên của quá trình học.
Tổng kết
Nghe và nói không phải là hai kỹ năng tách rời. Chúng luôn hỗ trợ lẫn nhau, nhưng không phát triển với cùng một tốc độ.
Cũng giống như khi học tiếng mẹ đẻ, trẻ thường cần một khoảng thời gian để lắng nghe và hiểu trước khi có thể diễn đạt bằng lời. Điều đó không phải là sự chậm trễ, mà là cách não bộ xây dựng nền tảng cho khả năng giao tiếp.
Vì vậy, thay vì lo lắng khi con chưa nói nhiều, ba mẹ có thể tập trung tạo cho con cơ hội tiếp xúc với tiếng Anh mỗi ngày thông qua những câu chuyện, cuộc trò chuyện và trải nghiệm có ý nghĩa.
Khi trẻ hiểu đủ, việc nói sẽ không còn là mục tiêu phải ép buộc, mà sẽ trở thành một phần tự nhiên của hành trình học ngôn ngữ.
Đọc tiếp
Bài 8: Vì sao trẻ học qua câu chuyện hiệu quả hơn học từng từ riêng lẻ?
Nếu việc lặp lại đóng vai trò quan trọng trong quá trình học ngôn ngữ, vì sao nhiều trẻ vẫn nhanh quên từ mới dù đã học rất nhiều lần? Trong bài viết tiếp theo, chúng ta sẽ cùng tìm hiểu cách não bộ ghi nhớ ngôn ngữ và vì sao lặp lại đúng cách quan trọng hơn lặp lại thật nhiều.
